Đông y dạy bạn cách “Dưỡng tâm” phòng biến chứng

Mối quan hệ giữa đột tử do tim và rối loạn nhịp tim là gì?

Cơ chế khởi phát quan trọng của đột tử do tim là rối loạn nhịp tim gây tử vong — rung thất và ngưng tim.

Bệnh tim thiếu máu cục bộ và sự mất ổn định điện học của cơ tim là cơ sở điện sinh lý chính dẫn đến rung thất. Khi cơ tim thiếu máu, tính kích thích và tính dẫn truyền của sợi cơ tim xảy ra nhiều thay đổi. Tế bào Purkinje do thiếu oxy, tăng tiết catecholamine… dẫn đến tính tự trị tăng cao, ngoại tâm thu thất và nhịp nhanh thất có thể tăng lên. Một khi ngoại tâm thu thất xảy ra rơi đúng vào “giai đoạn dễ tổn thương” của tâm thất, có thể gây ra rung thất.

Mặt khác, khi cơ tim thiếu máu, thời kỳ trơ của các sợi cơ tim ở các bộ phận khác nhau dài ngắn không đều, tốc độ dẫn truyền khác nhau, xuất hiện hiện tượng điện học không đồng nhất. Có những phần dẫn truyền cơ tim chậm lại rõ rệt, thậm chí tắc nghẽn một chiều, hình thành ngoại tâm thu thất hoặc nhịp nhanh thất, từ đó dẫn đến rung thất, thậm chí ngưng tim và đột tử.

Hoặc do diện tích thiếu máu cơ tim lớn, phản xạ ức chế thần kinh giao cảm, nhân trung ương và các nhóm xung quanh của thần kinh phế vị tạo thành hệ thống ức chế đối với tim, xuất hiện ngưng tim, phân ly điện – cơ mà dẫn đến đột tử do tim.

Rối loạn nhịp tim

Rối loạn nhịp tim là sự bất thường về tần số, nhịp điệu, vị trí khởi phát, tốc độ dẫn truyền hoặc thứ tự kích thích của nhịp tim. Biểu hiện lâm sàng chủ yếu là các triệu chứng như đánh trống ngực.

Đông y gọi là “Tâm quý”. Tâm quý là bệnh chứng thường gặp, xảy ra ở mọi lứa tuổi. Người bệnh tự cảm thấy trong lòng rung động, hồi hộp lo sợ không yên, thậm chí không thể tự chủ. Thường khởi phát do làm việc mệt mỏi, cảm xúc kích động, ăn quá no, nhiễm lạnh, và thường kèm theo các triệu chứng tức ngực, hụt hơi, mất ngủ, hay quên, chóng mặt, ù tai… Bệnh khởi phát cấp bách, biến hóa nhanh. Thể nhẹ gọi là Kinh quý, thể nặng gọi là Chính xung, có thể diễn biến liên tục.

01. Nguyên nhân và Cơ chế bệnh sinh

Sự khởi phát của Tâm quý đa phần do thể chất suy nhược, ăn uống lao động mệt mỏi, thất tình nội thương (sang chấn tâm lý), cảm nhiễm ngoại tà và dùng thuốc đồ ăn không đúng cách… dẫn đến khí huyết âm dương tổn thương, tâm thần mất nuôi dưỡng, tâm chủ không yên; hoặc do đàm, ẩm, hỏa, ứ trở trệ tâm mạch, làm nhiễu loạn tâm thần.

Cơ chế bệnh sinh tổng quát của Tâm quý là Khí huyết âm dương khuy hư (tâm mất nuôi dưỡng), hoặc tà nhiễu tâm thần, tâm thần bất ninh. Vị trí bệnh tại Tâm, có quan hệ mật thiết với Can, Tỳ, Phế, Thận:

Vị trí chủ yếu ở Tâm: Tâm thần mất nuôi dưỡng hoặc không yên, tâm thần dao động gây rung động không yên.

Tỳ không sinh huyết: Tâm huyết bất túc, tâm mất nuôi dưỡng; hoặc Tỳ mất kiện vận, đàm thấp nội sinh nhiễu động tâm thần.

Thận âm bất túc: Không thể chế ước tâm hỏa, thủy hỏa không điều hòa.

Thận dương khuy hư: Tâm dương mất đi sự ôn ấm.

Phế khí khuy hư: Không thể giúp tâm hành huyết, tâm mạch vận hành không thông; hoặc nhiệt độc phạm Phế, Phế mất tuyên túc, truyền vào Tâm, huyết hành thất thường.

Can khí uất kết: Khí trệ huyết ứ, tâm mạch không thông, tâm thần bị nhiễu; hoặc khí uất hóa hỏa nhiễu động tâm thần.

Tính chất bệnh lý chủ yếu chia làm hai phương diện Hư và Thực:

Hư: Khí huyết âm dương khuy hư, tâm mất nuôi dưỡng.

Thực: Đa phần do đàm hỏa, thủy ẩm, ứ huyết… khiến tâm mạch vận hành không thông.

Mới khởi phát thường thấy Tâm khí hư. Bệnh lâu ngày dẫn đến dương hư. Người âm hư biểu hiện can thận âm hư, tâm thận bất giao. Nếu âm tổn đến dương hoặc dương tổn đến âm sẽ xuất hiện chứng âm dương lưỡng hư. Nếu bệnh tình ác hóa, tâm dương bạo thoát, có thể xuất hiện chứng quyết thoát (ngất, sốc) nguy kịch.

02. Chẩn đoán lâm sàng

Biểu hiện lâm sàng: Người bệnh tự cảm thấy trong lòng hồi hộp rung động, đập mạnh như đánh trống, kinh sợ không yên, thậm chí không thể tự dừng. Mạch tượng không đều, lúc thưa lúc mau, lúc lớn lúc nhỏ. Thường kèm tức ngực, hụt hơi, mất ngủ, hay quên, chóng mặt, ù tai…

Điểm chính trong chẩn đoán:

Tự cảm thấy tim hồi hộp không yên, đập kịch liệt, thần hình căng thẳng, không thể tự chủ.

Tức ngực khó chịu, dễ kích động, tâm phiền, ít ngủ, vã mồ hôi, run rẩy, chóng mặt mệt mỏi.

Thường do kích thích tình chí, kinh sợ, căng thẳng, lao lực, kích thích lạnh, ăn uống…

Mạch tượng: Sác, Tật, Xúc, Kết, Đại, Trầm, Trì.

Kiểm tra liên quan: Điện tâm đồ (ECG), Holter ECG 24 giờ, Thăm dò điện sinh lý thực quản, Điện thế muộn tâm thất, Siêu âm tim…

03. Tư duy lâm sàng

Nhận diện triệu chứng: Triệu chứng chính là hồi hộp rung động, đập như trống. Triệu chứng kèm theo gồm tức ngực, hụt hơi, chóng mặt…

Xét bệnh cơ chế:

Biện chứng Thực chứng:

Đàm hỏa nhiễu tâm: Tâm quý, phiền táo, mất ngủ, miệng đắng, táo bón. Lưỡi đỏ, rêu vàng nhớt, mạch huyền hoạt.

Thủy ẩm lăng tâm: Tâm quý, chóng mặt, chân tay lạnh, tiểu ít, buồn nôn. Lưỡi nhạt béo, rêu trắng trơn, mạch huyền hoạt.

Tâm huyết ứ trở: Tâm quý, tức ngực, đau tim từng cơn, môi móng tím tái. Lưỡi tím ám, mạch sáp hoặc kết đại.

Biện chứng Hư chứng:

Tâm hư đởm khiếp: Tâm quý, dễ kinh hãi, nằm ngồi không yên. Mạch động sác hoặc hư huyền.

Tâm huyết bất túc: Tâm quý, mặt nhợt nhạt, chóng mặt, mệt mỏi. Lưỡi nhạt hồng, mạch tế nhược.

Âm hư hỏa vượng: Tâm quý, phiền nhiệt, mất ngủ, đau lưng, ù tai. Lưỡi đỏ, mạch tế sác.

Tâm dương bất chấn: Tâm quý, tức ngực hụt hơi, chân tay lạnh, mặt xanh xao. Lưỡi nhạt trắng, mạch hư nhược hoặc trầm tế vô lực.

Phác đồ điều trị: Hư thì bổ (bổ khí, dưỡng huyết, tư âm, ôn dương); Thực thì tả (khử đàm, hóa ẩm, thanh hỏa, hành ứ).

04. Cương mục điều biện luận trị

Lấy Hư – Thực làm cương, nguyên nhân bệnh làm mục, điều biện để luận trị.

01. Thực chứng

Đàm hỏa nhiễu tâm: Tâm quý, dễ sợ hãi, tức ngực phiền táo, mất ngủ, miệng đắng.

Trị pháp: Thanh nhiệt hóa đàm, ninh tâm an thần.

Xử lý:

 Châm cứu: Tâm du, Nội quan, Thần môn, Phong long, Nội đình (tả pháp).

 Thang thuốc: Hoàng liên ôn đạm thang gia giảm (Hoàng liên, Sơn chi, Trúc nhự, Bán hạ, Đởm nam tinh, Trần bì, Viễn chí, Xương bồ, Toan táo nhân, Sinh long cốt, Sinh mẫu lệ).

Thủy ẩm lăng tâm: Tâm quý chóng mặt, ngực bụng đầy trướng, chân tay lạnh, tiểu ít, buồn nôn.

Trị pháp: Chấn phấn tâm dương, hóa khí hành thủy.

Xử lý:

 Châm cứu: Quan nguyên, Thận du, Nội quan, Thần môn, Âm lăng tuyền (bình bổ bình tả).

 Thang thuốc: Linh quế thuật cam thang gia giảm (Phục linh, Trư linh, Trạch tả, Xa tiền tử, Quế chi, Chích cam thảo, Nhân sâm, Bạch truật, Hoàng kỳ, Viễn chí, Phục thần, Toan táo nhân).

Tâm huyết ứ trở: Tâm quý không yên, tức ngực, đau tim từng cơn, môi móng tím tái.

Trị pháp: Hoạt huyết hóa ứ, lý khí thông lạc.

Xử lý:

 Châm cứu: Nội quan, Đản trung, Tâm du, Khí hải, Cách du, Huyết hải (bình bổ bình tả, Khí hải thêm cứu).

 Thang thuốc: Đào nhân hồng hoa tiễn hợp Quế chi cam thảo long cốt mẫu lệ thang gia giảm (Đào nhân, Hồng hoa, Đan sâm, Xích thược, Xuyên khung, Hương phụ, Diên hồ sách, Thanh bì, Đương quy, Sinh địa, Quế chi, Cam thảo, Long cốt, Mẫu lệ)

02. Hư chứng

Tâm hư đởm khiếp: Tâm quý, dễ sợ hãi, nằm ngồi không yên, ít ngủ mơ nhiều.

Trị pháp: Trấn kinh định chí, dưỡng tâm an thần.

Xử lý:

 Châm cứu: Tâm du, Cự khuyết, Gian sử, Thần môn, Đởm du (bổ pháp).

 Thang thuốc: An thần định chí hoàn gia giảm (Nhân sâm, Phục linh, Sơn dược, Bạch truật, Hoàng kỳ, Viễn chí, Thạch xương bồ, Phục thần, Long xỉ, Từ thạch, Hổ phách phấn, Nhục quế, Ngũ vị tử, Sinh địa, Thục địa).

Tâm huyết bất túc: Tâm quý hụt hơi, mất ngủ, mặt nhợt nhạt, ăn kém, mệt mỏi.

Trị pháp: Bổ huyết dưỡng tâm, ích khí an thần.

Xử lý:

 Châm cứu: Tâm du, Cự khuyết, Cách du, Tỳ du, Túc tam lý (bổ pháp).

 Thang thuốc: Quy tỳ thang gia giảm (Nhân sâm, Hoàng kỳ, Bạch truật, Chích cam thảo, Đương quy, Long nhãn nhục, Phục thần, Viễn chí, Toan táo nhân, Mộc hương)

Âm hư hỏa vượng: Tâm quý dễ sợ, tâm phiền mất ngủ, miệng khô họng khát, ngũ tâm phiền nhiệt.

Trị pháp: Tư âm thanh hỏa, dưỡng tâm an thần.

Xử lý:

 Châm cứu: Thận du, Thái khê, Âm khích, Thần môn (bình bổ bình tả).

 Thang thuốc: Thiên vương bổ tâm đan hợp Chu sa an thần hoàn gia giảm (Sinh địa, Huyền sâm, Thiên môn, Mạch môn, Đương quy, Đan sâm, Nhân sâm, Phục linh, Chu sa, Bá tử nhân, Hoàng liên, Toan táo nhân, Viễn chí, Ngũ vị tử, Cát cánh)

Tâm dương bất chấn: Tâm quý không yên, tức ngực hụt hơi, vận động nặng thêm, chân tay lạnh, mặt xanh xao.

Trị pháp: Ôn bổ tâm dương, an thần định quý.

Xử lý:

 Châm cứu: Tâm du, Quyết âm du, Nội quan, Thần môn, Quan nguyên (bổ pháp, sau châm thêm cứu).

 Thang thuốc: Quế chi cam thảo long cốt mẫu lệ thang hợp sâm phụ thang gia giảm (Quế chi, Phụ tử, Nhân sâm, Hoàng kỳ, Mạch môn, Câu kỷ tử, Long cốt, Mẫu lệ, Chích cam thảo).

Lưu ý: Nếu nặng (vã mồ hôi, chân tay lạnh ngắt, suyễn không nằm được), trọng dụng Nhân sâm, Phụ tử, dùng thêm Hắc tích đan để hồi dương cứu nghịch.